![]()

ايراندا حكايه يازما تاريخي
ايران حكايه ژانرينين يئني و مدرن اوسلوبلارلا ياراديلماسي، ميرزا فتحعلي آخوندزاده (1257 – 1191 هـ .ش) نين آذربايجان توركجه سيندن فارسجايا ترجمهاولان حكايهلري ايله درين بير باغلي ليقي واردير. اونون «آلدانميش كواكب» و «يوسفشاه حكايتي» آدلي قيساجا رومانلاري 1253 – نجي گونش ايلينده ميرزا جعفر قراجهداغي طرفيندن ترجمه اولونور و ايران ادبي ياراديجيليقيني اؤز تأثيري آلتينا آلير. او اثر محتوا و فورم باخميندان، ايران ادبيات تاريخينين نثر ساحهسيني يئني بير باشلانيشلا اوز به اوز ائدير والهام قايناقي اولاراق حاج زينالعابدين مراغهاي (1290 – 1218 هـ . ش) و عبدالرحيم طالبوف (1289- 1213 هـ . ش) كيمي قاباقجيل يازارلار ئيتيشديرير.
حاج زينالعابدين مراغهاي «سياحتنامة ابراهيم بيگ» آدلي كيتابيني 1274-نجي ايلده چاپ ائدهرك آرديندان عبدالرحيم طالبوف «مسالك المحسنين» و «كتاب احمدياسفينة طالبي» كيتابلاريايله ايران حكايه يازما تاريخينين يئني تمللريني قورورلار. تكنيك باخيميندان يئني ليك داشيياش بو حكايه اثرلري مشروطهچي ليك ايدهآل لارينا صادق قالاراق بير سيرا تاريخي رومانلارين ياراديلماسينا ميدان آچيركي اؤز اينكيشافيندا اجتماعي رومانلارين يازيلماسينا سبب اولور.
اجتماعي رومانلاركي 1300 – نجي ايلدن باشلاناراق يازيچيلار طرفيندن يازيلماغا باشلانير مشروطه ايللريندن سونراكي اومود سوزلوق، عدالت سيزليك و امنيت سيزليگي گؤستره رك ايرانين سياسي و اداري قورولوشوندا اولان فسادي گؤز اؤنونه سريرلر. آنجاق چوخ مدتلرهجان رومان لارين اوخوجويا تانينان پرسوناژلاري عموميتله يا فاحشهلرديلر يادا دؤولت مأمورلاري.
1300 - نجي ايلده چاغداش ايران ادبياتي يئني بير ادبي حادثهايله قارشيلانير اودا محمدعلي جمالزاده نين «يكي بود يكي نبود / بير وارميش بيري يوخموش» آدلي قيسا حكايهلر توپلوسونون نشريديري . جمالزادهنين بو حكايهلري كي 1293- نجي ايلدن باشلاناراق 1300- نجي ايلهجان يازيلميشدير ايران رئاليزم ادبياتينين ايلك تمليكيمي ده يرلهنير.
جمالزاده ساده و شيرين بير نثرايله توپلوم دا كي چئشيدلي تيپلري جانلانديرماقلا فاناتيزمه و كؤهنه اوصوللارا قارشي چيخير. اجتماعدا اولان چاتيشمازليق و خسته ليكلري ساتيريك دولو بير غمله وصف ائتمهيه چاليشير.
جمالزاده دن سونرا حكايه ژانرينين أن آدليم و دونيا شهرتلي بؤيوك يازاري صادق هدايت (1330 – 1281 هـ.ش) 1309-نجي ايلده ايلك اثري «زنده به گور / ديريكن گؤردا» لا ائله بير ايشه امضا آتيركي مترقي چاغداش حكايه تاريخي نين أن مدرن اؤرنك لريني ياراتماقلا گلهجك ادبي نسيللره بير ائتگيلي ميراث باغيشلايير.
صادق هدايت «حاجي مرادي» و «داشآكل» كيمي حكايهلرله استبداد و خرافات چنبرينده ياشايان جامعهنين چيركين اوزونو افشا ائتمكله گرچكلري اولدوغو كيمي قلمه آلير. او حكايهلرينده أزيلميش كوتلهلرين نه تهر اجتماعدا قوربان اولماق لارين دان سؤز آچاركن حاكميت قووه لرينين بير پارا ادعالاريني كي جمعيتي خوشبخت بيليب و اجتماعي سياسي قورولوشدا هئچ بير عيب اولماماغي تبليغ ائدير، يالانلايير و بئله ليك له متعهد بير ادبياتين دوغولوشوكي ائده بيلردوزگون و درين هنري جؤهري اولاركن، بشريايده آللارا دا صادق اولا انكشافا دوغرو يول گئدير.
1300 دن 1320- نجي ايللره جان كي ايران دا پهلوي ديكتاتورلوقي قارا حؤكمونو سورور ، مترقي حكايه ژانري كوچهيه و خالقاساري بير پنجره آچيركي اوندا پوچ لوق دويغولاري دالغاناركن حكايه اثرلري اينسانلارين ياشاييشيندان اتئگيلهنير و حوزونلو و آجي بير داد آلير. اوقدر آجي كي حتي بعضي يازيچي لاردا اؤز روحي وارليقلاريني پوچ لوق جايناغيندا اسير گؤرورلرو انتحار، سون يول كيمي حياتلاريني نوقطهلهيير.
استبداد و سنت قورباني اولان بير جامعهده، ضياليلر اؤزلريني قارقيش لانميش بيليب ايچري دونيالارينا جومورلار و توپلومدا كي چوروك لوكلرله بير ليكده اؤزلريني لعنتلن ميش و چوروموش بيليرلر. اوراجان كي صادق هدايت «داش آكل» حكايهسينده، ايران ياشاميندان اومود سوزلوق لارلا دولو جانلي بير تصوير وئرير. عشق مقولهسيندن صؤحبت ائلهركن، حكايهنين قهرماني عشقينه نهقدر ياخينلاشديقجا بدبختچي ليكلر ده اونو اوقدر آرتيق باسير و اؤلوموسون سئچيم كيمي قارشيندا گؤرور.
صادق هدايتين آرديندان بزرگ علوي (1375-1282 هـ.ش) «چمدان» آدلي حكايهلر توپلوسو ايله 1313- نجي ايلده حكايه سماسيني ايشيقلانديرير و سونرالار «چشمهايش/ اونون گؤزلري» (1331) رومانينان بؤيوك بير شاه انرين ياراديجيسي اولور. بوايللرين (1320- 1300 هـ.ش) أن تأثيرلي اثري صادق هدايتين «بوفكور- كور بايقوش» (1315) روماني ديركي دونيا سويه سينده ياشار بيراثركيمي كلاسيك لهشيبدي.
1300- نجي ايلين شهريورينده كي رضاشاهين ديكتاتورلوقي سونا يئتير ايران ائده بيلير آزجادا اولسا راحاتليق لابير نفس چكسين. 1320 دن 1332- نجي ايللره جان ايراندا گئدهن كوتلهوي اعتراض لار، سياسي حزبلرين قورولماسي، ضياليلرين چئشيدلي دسته لرده توپلانماسي، نظامي حكومتلرين ووجودا گلمهسي و چاغذاش نسلي اعداملارا و زيندان لارا سوروين وضعيتلر، اوايللره دگيشيك بير سيما باغيشلايير. معاصر تاريخين بو بؤلومونده جلال آل احمد، به آذين، صادق چوبك و ابراهيم گلستان كيمي حكايه يازارلاري يئتيشيلير كي قاباقحيل ادبياتين گؤركملي نماينده لري اولوب اجتماعدا و كولتورده كئچن گرگين ليكلر اونلارين اثرينه يول تاپير. آنجاق خاطيرلاتماق كي بو دؤورون لاپ پارلاق حكايه يازاريندان سؤز آچاندا بزرگ علوي دن آداپاريليركي يارا ديجيليقي 1320- نجي ايلدن قاباق باشلانمشيدير.
بو ايللرده صادق چوبك (1295 دوغومي) ايلك حكايهلري ايله چيخيش ائديب باشارابيلير كي اؤز عصرينين اؤزهل ليكلريني اثر لرينده انعكاس ائتديرسين. صادق چوبك، حكايهلرينده ائله بير قورخونج فضايا رادير كي ياراتديقي دونيادا، عشقه و محبته هئچ يئر اولمايير. كيمسه كيمسه يه اينانما يير و تكجه قورخو، چيركينليك، پيسليك، كثافت و اؤلوم دوركي هميشه واقعيتي واردير. اونون «خيمهشببازي» كيتابي 1324- نجي ايلده چاپ اولان «سنگ صبور/ صبير داشي» روماني كي ماجرالري 1313- نجي ايلين حدودلاريندا كئچير اونون لاپ مشهور اثري اولور. بو رومان اوعصرين بولانديريق و قورخودوجو ياشام طرزينين آيناسي اولوب رضاشاه زمانينين باشي داشا دهيميش و اومودسوزلوقا قاپانميش آيدين اينسانلارينين گرچك حياتيندان سؤز آچير.
بو ايل لرده اجتماعي روماندا عصرين تأثيرلي حكايه طرزي اولور و محمد مسعود كي «مرد امروز» آدلي گونده ليك درگينين باش مديريايدي 1322 نجي ايلده أن چوخ اوخونموش اثري «گلهايي كه در جهنم ميرويند/ جهنم ده چيخان گوللر» ايله ائلهيه بيلير رضاشاه سلطنتينين سون ايللريندن سؤز آچماقلا بوتون گيزلي و آجي گرچكلري كي رشوت، آجليق، فحشا و ظولمايله دولوايدي بيان ائده. محمد مسعود حقيقتي افشا ائتمكله، جانيني الدن وئريب ترورا قوربان گئدير.
بو دؤورون اجتماعي رومانيندان سؤز آچديقدا بير باشقا سيما، عماد عصار يا ع.راصع (1336-1276 هـ.ش) ديركي 1325- نجي ايلده «با شرفها/ شرفليلر» آدلي كيتابيله چوخلي شهرت قازانير.
آنجاق قيد ائتمككي هر عصرده اولدوغوكيمي، اوعصرده ايسه ايكينجي درجهلي ادبياتدا كي اوندا هئچ بيرئنيليك يوخدور و هنري جؤهردن اوزاقدير، اؤز ياشامينا دوام وئرير و عشقايله جنايت دن سؤز آچماقلا يالانچي هيجانلار ياراديب كتاب شكلينده و يادا مختلف ژورنال لاردا آرديجيل اولاراق چاپ اولورلاركي سو اوزوندهكي كؤپوكلركيمي زامانلا اونودولوبلار.
بو ايللرده زيندان ادبياتيدا ايلك دفعه اولاراق اؤزونه بير ژانر كيمي تانينير و بو ساحهده محمد جعفر پيشهورينين «يادداشتهاي زندان» آدلي اثري بير باشلانيش كيمي قيمتلن مهلي دير. پيشهوري نين بو اثري «آژير» درگيسينده (1323-1320) مقاله شكلينده چيخسادا خاطيره لرله دولو اولدوغوايچون، سونرا ايران دا يازيلان زيندان حكايهلرينين اؤرنهكي اولور. پيشهورينين آرديندان بزرگ علويده «پنجاه وسه نفر / 53 نفر» (1321) كيتابي ايله چيخيش ائدير. حكايه طرزينه گلديك ده ايلك زيندان حكايهسيني بزرگ علوي يازير و سونرالار آل احمد «از رنجي كه ميبريم / چكديگيميز اذيتلردن» (1326) كيتابيندا و ابراهيم گلستان «آذر، ماه آخر پاييز / آذر پاييزين سون آيي» كيتابيندا زيندان حاققيندا حكايهلر يازيرلار.
جلال آل احمد (1348 – 1302 هـ.ش) ايلك حكايهسيني 1324 – نجي ايلده «زيارت» آديايله «سخن» درگيسينده چاپ ائتمكله ايران حكايه تاريخينده يئنيبير يازار دوغولوركي گلهجك نسيللرده بويا باشا چاتان يازيچي لارا درين تأثير قويور.
جلال آل احمد ديندار بير عائلهدن چيخديقي ايچون، اوشاقليقدا ديني اعتقادلاردان سون درجه ائتگيلن مهسيني و ياشاديقي او حيات يولونو حكايهلرينده عكس ائتديرمهيي، بير پارا يئنيليك لرله دولوايدي كي اوندان اول، كيمسه او مقولهلره گيرمهميشدي.
به آذين (محمود اعتمادزاده) ده بو عصرين (1332- 1320) باردايجي يازارلاريندان ديركي أن چوخ به يه نيلن اثري «دختر رعيت/ رعيت قيزي» بو دؤورده كندياشامينا حصر اولونموش كيتاب دير.
بونو دئمككي ايراندا كند حياتيني ترسيم ائدهن ايلك حكايه اثري «ملانصرالدين» ژورنالينين باش مديري و جليل محمد قليزاده نين «تسبيح خان/ خانين تسبئحي» حكايهسي ديركي 1309- نجي ايلده چاپ اولاركن ايران يازارلاريني اؤز ائتگيسي آليتنا آلير. جليل محمدقليزاده بو حكايهده آذربايجان كندي لرينين خان ظولموندن جانا دويدوقلاريني و خرافات لي بير حيات سورمهلريندن سؤز آچير. ائله بير مضمون كي ايللر بويو بازارلار طرفيندن استقبال اولونور و اؤز انكشافيندا باعث اولور كي آذربايجانين بير باشقا ائولادي غلامحسين ساعدي 1343- نجي ايلده «عزادارن بُيُل / بيُل عزاليلاري» آدلي كتابيني چاپا وئرمكله دونيانين أن بؤيوك حكايه اثرلري نين بيرينه امضا آتسين. بير اثركي اونون گؤزل ليكلري و ادبي- بديعي سئحيرلي چئشيدليگي، آذربايجاندا كئچن كند حياتينا اختصاص تاپسادا، دونيانين أن آدليم حكايهاثري كيمي تنقيدچيلر طرفيندن قيمتله نيب دير.
(340- 1332) ايللري يئني بير دؤنم كيمي ايران حكايه يازما تاريخيني آيري بيري بؤلومه آييرير. 1332- نجي الده 28 مردادين كودتاسيندان سونرا محمدرضا پهلوي حوكومته قاييدير و ايكينجي درجهلي ادبيات دا مطرح اولان موضوعلاردا پوچلوق، هوس و ايوشدوروجو جوانلارين قبلهگاهي اولور و گنجلر بو اثرلرده عصيانا فيكيرلشمهدن تكجه لذت چكمهيه و اؤزلريني اونوتماقا جهد گؤستريرلر. بو دؤورهده بهرام صادقي (1363 – 1315 هـ.ش) قيسا حكايهلري ايله عصرين اجيماسيز ليقيندان سؤز آچاركن ياشاييشين آغري وئرهن جهتلريني ساتيريك بير باخيشلا عكس ائتديرير. بهرام صادقي أن بديعي اثرلريني (41-1332) نجي ايللر فاصلهسينده يارادير كي سونرالار حكايهلر توپلوسو «سنگر و قمقمههاي خالي/ سنگر و بوش قومقومالار» 1349- نجي ايلده درگيلردن گؤتورلهنركن كيتاب شكلينده چاپ اولور.
بو دؤور ده جلال آل احمد ايسه چوخ آلقيش لانان اثري «مدير مدرسه / مكتب موديري» (1337) كتابيني چاپا وئرير و جمال ميرصادقي (1312 دوغومي) يازديقي حكايهلريله اؤزونه آدقازانير.
1340- نجي ايلدن 1357- نجي ايلده قدرايران حكايه يازما تاريخينده ائله دهيرلي و بديع اثرلر يارانير كي دونيا مقياسيندا شهرت ألده ائتمكله چوخلي يازارلارين اثري مختلف ديل لره ترجمه اولونور. غلامحسين ساعدي (گوهر مراد) ، صمد بهرنگي، محمود دولتآبادي، سيمين دانشور، هوشنگ گلشيري و احمد محمود اوعصرين أن ياخشي و گوجلو يازارلاريندان اولاراق، معاصر ايران ادبياتيني دونيايا تانيتدير ماقدا بؤيوك رول لاري اولور.
غلامحسين ساعدي (64-1314 هـ .ش ) او عصرين برينجي بؤيوك يازاري ديركي اونون حاققيندا جلال آل احمد بئله ديئير: «اگر قلم عالمينده خيرقه باغيشلاماق رسم اولسايدي و اگر منيم بئله بير ايشه لياقتيم و حاققيم اولسايدي، اؤزخيرقهمي دكتر غلامحسين ساعدينين چيينينه سالارديم.»
غلامحسين ساعدينين حكايه دونياسي كدرلي بير دونياديركي او دونيانين اؤنو نو حاقسيزليق، يوخسوللوق ، خرافات، دليليك، قورخو، دهشت و اؤلوم قارا بير پرده كيمي توتوبدور. تورپاق لاريندان أل اوزموش اكينچيلر، ديدرگين كنديلر، شبههلي و اينامسيز آيدينلار، ديلنچي لر، سرسريلر و اجتماع دا هئچ حاققي اولمايان آوارهلر، اونون حيكايهلرينده اينانديريجي شكيلده جانلانماقلا، پيرتلاشيق و قورخاق بير توپلومو گؤز اؤنونه گيتريرلر.
جامعهده كي ئيرآلتي دونيالاري نين خشونت و آجيماسيز ليغيني عكس ائتديرهن بو اثرلر طبقاتي تضاددان دانيشاركن اؤز عصرينين فلاكتلي معاصر ياشاييشيني عجيب ليك و حيرانليق لا بويانان قورخونج بير باخيشلا تصويره چكير. اونون اثرلري اينسانين اينساليقينا قارشي اولان اجتماعي قورولوشا و حاكميته قارشي يوكسك اعتراض سسي اولاراق حكايهدهكي شخصيتلري، روحي خسته ليكلرله چيرپيشان ديدهرگين اينسانلارديلار. اونلارين اطرافيندا كئچن هربير واقعيت، اونلاري دوشوند ورهركن پيسليك لره هئچ واخت عادت ائلهميرلر.
غلامحسين ساعدينين «واهمههاي بينشان / آدسيزسان سيز قورخولار، «گور و گهواره / گؤرو بئشيك» و «ترس و لرز/ تيترهييش و قورخو» كيمي كيتابلاري سئحيرلي و قورخولو بير فضا ياراتماقلا ياشار اثرلرديلر كي اونلارين تأثير گوجو چاغداش ايران ادبياتينين انكشافيندا اونودولمازدير.
بو عصرده غلامحسين ساعدي دن سونرا ايكينجي بؤيوك آد باشقابير آذربايجانلي يازار صمد بهرنگي (1347-1318) يه عاييددير كي اونون «ماهي سياه كوچولو/ بالاجا قارا باليق» آدلي حكايهسي دونيا كلاسيك لرينه قاريشان بير اثردير. صمد بهرنگي ايران اوشاق ادبياتينين باني سي اولاراق حكايه لريني اوشاقلارا و يئني يئتمه لرايچون يازسادا، اونون استعارهلي و تمثيل دولو حكايهلري بوتون گنج لر و ياشلي لار طرفيندن ده آلقيشلانير و اثرلري ايرانين أن چوخ ساتيلان كيتابلاري سيراسيندا پارلاق بير يئر آلير.
صمد بهرنگينين يازي طرزيندن استقبال ائدهن چوخلي يازارلار اولورلاركي بو آرادا علي اشرف درويشيان (1320 دوغومي)، بهروز تبريزي (دهقاني) و منصور ياقوتي (1327 دوغومي) ني آد آپارماقلا دئمك كي بهرنگي نين ايشيلتيلي يارا ديجيلقي أل چاتماز بير زيروه ديركي فتح اولونماز ليق سويه سيني عصيرلر بويو قوروياجاق دير.
1348- نجي ايلده سيمين دانشور، «سووشون» آدلي روماني ايله يئني بير فصيل آچاراق، شاعيرانه، محكم و دقتلي بير نثرايله، ايكينجي دونيا محاربهسي ايللرينده ايرانين فارس منطقه سينده كئچن كئشمه كئش لري تصويره چكير. سيمين دانشور اوزمانهدن دانيشسادا معاصرسياسي- اجتماعي مناسبت لره ده بديعي اشارهلري اولور. بو اونون ايلك اثري ديئيلدي بلكه أن دهيرلي و گؤركملي سيايدي. سيمين دانشور، جلال آل احمدين حيات يولداشي اولاراق اونون مبارز روحونو و عصيانچي ليق دويغولاريني گيزلي اولسادا روماندا كي قهرمانين سيماسيندا جانلانديرماغا چاليشيبدير.
محمود دولتآبادي (1319 دوغومي) ايسه «لايههاي بياباني» (1347) و آوسنة بابا سبحان / باباسبحان حكايهسي» (1349) كتيابلاري لا بو دؤورون حكايه سما سينا آياق قويور و گلهجهيين ساييلان يازارلاريندان اولور. اونون «كليدر» و «جاي خالي سلوچ / سولوچون بوش ئيري» رومانلاري ايران حكايهسينيني پارلاق اثرلريندن ديلر.
بو عصرين داها بؤيوك ايسمي هوشنگ گلشيري ديركي «شازده احتجاب» رومانيله شهرت تاپير و تكنيك جهتيندن چاغداش ادبيات دا يئني ليكلره سبب اولور.
1353- نجي ايلده ايران ادبيات سماسيندا يئني بير اولدوز دوغور اودا «احمد محمودون» «همسايهها / قونشولار» رومانيدير. بو رومان ادبي بديعي گؤزل ليكلره ماليك اولان بير اثرايدي كي شبهه سيز اؤلمز بير ميراث كيمي عصيرلره داشيناجاق دير. «همسايهها» چاغداش اجتماعي سياسي دوروما توخوناركن هنرجوهري اوندا دالغالانيردي و هئچ بير شوعار وئرمهدن صمد بهرنگينين اثرلري كيمي اعتراض بايراقي داشييان و كوتلهلري عصياناچاغيران بديعي بير شاه اثر ايدي.
چوخلي حكايه اثرلري كيمي سانسورا معروض قالان بو اثرايسه، بيردفعه چاپ اولسادا آز بير مدت ده ياساقلانير. بو دؤورون اوخومالي رومان لاريندان بيري ده «دايي جان ناپلئون» ايدي كي ايرج پزشكزاد (1306 دوغومي) اونو 1351- نجي ايل ده چاپ ائدير.
قاباقجيل ادبياتا وورغون لوق گؤسترهن سينما و تلويزيا بير پارا حكايه اثرلريني فيلمه آليركي اونلاري قيد ائتمك گركليدير. غلامحسين ساعدي نين يازي لاريندان «گاو / اينك» و «دايره مينا» آدلي سينما فيلملري دوزه ليركي ايكي سي نين ده يؤنهتمهني داريوش مهرجويي اولور. صادق چوبكين «تنگسير» روماني كي اميرنادري يؤنه لدير «خاك / تورپاق» فيلمي كه محمود دولت آبادي نين «اوسنه بابا سبحان» اثري اساسيندا مسعود كيميايي طرفيندن يؤنه لديريلير. هابئله «شازده احتجاب» كي بهمن فرمان آرا فيلمه چئويرير و «دايي جان ناپلئون» كي ناصر تقوايي طرفيندن آرديجيل ديزي كيمي تلويزيا ايچون دوزه لير.
زمانهنين باشقا آدليم حكايهيازارلاريندان ائلييه بيل ليك ناصرتقوايي، نادر ابراهيمي، اسماعيل فصيح، مهشيد اميرشاهي (1319 دوغومي) ميهن بهرامي (1324 دوغومي)، محمود گلابدرهاي و شهرنوش پارسي پوري آدآپاراق.
1357 نجي ايلده هله ايران اسلام انقلابي ظفرچالمادان بيرنئچه آيين ايچينده 130 ميليون نسخه كيتاب ايراندا چاپ اولوب ياييلماقلا بوتون مترقي يازارلارين اثرلري كيسانسور نتيجهسينده چاپ ايذينلري يوخ ايدي و يا تكجه بير كره گون اوزو گؤروب ياساقلانميشديلار، يئنيدن ياييلماغا باشلايير و كيتاب اوخوماغا خلق ايچره اوقدر هوس و علاقه يارانير كي ايران تاريخنده هئچ واخت سابقهسي يوخايدي.
انقلابدان سونرا أن چوخ تأثيرلي حكايهيازارلاريندان رضا براهني (1314دوغومي) ديركي «بعد از عروسي چه گذشت / توي دان سونرا نه گئچدي» (1316)، «چاه به چاه / قويودان قويويا» (1362) و «آواز كشتگان / اؤلولرين ماهنيسي» (1362) رومان لاريلا چيخيش ائدير و 1270 صحيفه ليك «رازهاي سرزمين من / يوردومون سيرلاري» كيتابيله اؤزيئريني ايران حكايه يازما تاريخينده ابدي لش ديرير. براهنينين آذربايجانلي اولدوغو ايچون، يازديقي رومان لاردا آذربايجانين اجتماعي ياشامينا و آذربايجانليلارين ملي دويغولاريندان و استبدادا قارشي آپارديقي مبارزهلردن سؤز آچيلير. اونون «آزاده خانم و نويسندهاش / آزاده خانيم و يازاري» (1367) روماني فورم جهتيندن يئنيليك لرله دولو بديعي بير اثردير.
غزاله عليزاده (1327 – 1375) ، منيرو روانيپور (1333 دوغومي)، عباس معروفي (1336 دوغومي) و محسن مخملباف انقلابدان سونراكي أن تانينميش و قاباقجيل حكايه يازارلاريديلار كي محتوا و فورم باخيميندان گؤركملي ياراديجيلق لاري اولوبدور. مسعود كيميايينين «جسدهاي شيشهاي/ شوشه جسدلر» آدلي 812 صحيفهليك رومان اثري أن سون حادثه اولاراق ايران حكايه ادبياتيني 1380- نجي ايلده نوقطهله يير.
بوردا غلامحسين ساعدي نين بير سؤزونو خاطيرلاتماق ايستهييرم كه دئيير :
«دوزدوركي هنر ساحه سينده اكثريت، ظاهيرده صنعتكارا بنزهر آداملار ايلهدي آمما گرچك گوج او قاليجي هنرده ديركي خلقين دوزگون هنرمندلري ألي له يارانير و بوتون نسيللره ميراث قالير.»
قايناقلار :
1- ميرعابديني، حسن: صد سال داستان نويسي ايران، 3 جلد، نشر چشمه، 1377
2- آرينپور، يحيي : از صبا تا نيما، دو جلد كتابهاي جيبي، 1350
3- آل احمد، جلال: هفت مقاله، رواق، 1357
4- مؤذن، ناصر: ده شب، انتشارات اميركبير، 1357
سيد محمدعلي جمالزاده
عاشيق ماهنيسي
چوخ كئچميش لرده كي هله اينسانلار موسيقي نين نه اولدوسونو بيلميرديلر، دلي قانلي بير گنج اوغلان ياشاييردي كي بير گون كؤنلونده، سئوديگي گؤزل بير قيزين قارا گؤزلرينده كي پاريلتي ني دويوب دوشونجه سينه بئله نكي بير آنلاشيلماز سورغو اياق قويور: »ندن ديركي سئوگيلي لر آيريليق دان يانديريجي آجي حيس لره دالاركن اوره ك لري آليشيب يانير آمما سؤندورمه يه ويصال دان باشقا بير مرهم تاپيلمايير؟«
درين دويغولار و دوشونجه لر بو سو آل اوزره حياتيني قارالداركن بير آن گؤزلريني گؤيه تيكيب يوزلرجه اولدوزون آي ايشيقيندا پارلاماسي، اونلارين آليشان اوره ك لري نين مشعل كيمي يانديق لاري اونو كدرلن ديريب داها بير سورغو فيكرينه گلير: »من كي ايستك لي سئويملي ياريمي گؤرمه يينجه اوره ييم بير كؤز اولوب آز قالير كوله دؤنه، ندن دير كي اولدوزلار بو قدر يالنيزليق چكيب ويصالا قووشمادان يانا ـ يانا سايريشيب ايشيق ساچيرلار اؤزوده كوله دؤنمورلر؟ بو ايش ده حتماً بير سير واردير كي اولدوزلار عشق اودوندان يانسالاردا سؤنمه دن ازل دن ايندي يه جان دايانيبلار!«
گنج اوغلان اؤزونو اولدوزلاردان خوشبخت بيليب دئدي: «سئوگيليمه چاتاركن اوره يي مين اودو سؤنوب يانيقلي كؤنلومه بير سرين سوسپيله جك. آمما اولدوزلار دونيا بويو عشقي ياشاييب آلاولار ايچره يانمالي و آيريليقين چكيلمز آجي سينا دؤزمه لي ديلر.»
گنج اوغلان سحر اولدوقدا سئوگيلي سينه عشقيندن و صوبحه جان نه لره دوشوندويوندن سؤز آچدي و ساچي بورما قارا گؤز قيز دئدي: »من ده سن كيمي بير گئجه كئچيريب و مني سئويرسن سه گرك دير بو سيرّي آچيب بوتون محبت له آليشان قلب لره تحفه وئره سن! آمما دونن گئجه من آيين پارلاق ايشيغيندان ذوقا گلن قوش لارين نغمه سيله يوخويا گئتدي ييمه گؤره حتماً كي بو نغمه لرده گيزله نن كور بير دويون واردير. منجه اولدوزلار بو آجي ايله آليش سالاردا اونلاري آياقدا ساخلايان طبيعت ده كي نغمه لرديلر. سن اووا چيخيب نغمه لري اوولاماق ايچون بير يول تاپمالي سان!«
او، دلي قالي گنج ايگيت ائهرتهسي گونو بير باغا گئديب قوشلارين نغمه سيني اوولاماق ايسته دي. آمما نغمه لر او قدر سئحيرلي ايديلر كي گؤزه گؤرونمه دن چاغلاييب آخيرديلار و اوولاماق لاري مومكون اولموردي. آمما سئوگي سينه وئرديگي سؤزو بير تهر يئرينه يئتيرمك ايچون سونكي گون گونش هله داغلار آرديندان بويلانيب دونيايا نورجالامادان اوّل، يئددي گون لوك آذوقه، چئشيدلي تورلار و كماني ايچون يوزلر اوخ گؤتوروب گوللو چيچك لي گؤزل بير باغا گئتدي. باغا چاتديقدا او قدر يورقون ايدي كي آتي نين يهريني آچيب باشي آلتينا قويوب گوللو بوداقلي پيتراق بير قيزيل گولون كؤلگه سينه اوزانيب دينجهلمك ايستهدي. قوشلارين اوچوشونا داليب اونلارين چئشيدلي و سئويملي نغمه لرينه قولاق آسديقجا اوره گينده بير سرين ليك حيس ائديب شيرين يوخويا گئتدي. گؤزلريني آچديقدا بولبول لرين يئل دن يئين اوچوب سئوديك لري گوللره قونماسيني گؤره ركن. اونلارين اورك لريندن آخان قان اونو شاشديريب گؤز ياشلاريني توتا بيلمهدي.
باخديقدا گؤردو بولبول لر ائله اوره گه ياتيم نغمه لرله گوللره ساري اوچورلار كي تيكانلي بوداق لاردان هئچ قورخمادان كؤكس لري تيكان لارا تانقي ليب بير آه چكمه دن جان وئريلر. آمما يئنه باشقا بولبول لر اونلارين يئريني توتوب بو سئوگي اوغروندا كي نغمه لر و جان آتيش لاري بيتمك بيلميرلر.
بئله ليك له يئددي گئجه ـ گوندوز او باغدا قالير و آنلاييركي نغمه لري اوولاماق نه اوخ ايشي دير و نه تور ايشي. آنجاق بو مودّت ده گوروب تانيديقي هر بير وارليقي اوره ك تئل لري ايله دوياركن اونلارداكي گيزلي نغمه لري جان ائوينه قوناق ائديب آمما نه قدر چاليشسادا، ائشيتديگي مين لر نغمه دن بيري